Ulica Cmentarna i cmentarz grzebalny w Zambrowie na starych mapach.

   Ulica Cmentarna to obecnie krótka i spokojna miejska uliczka między Kościołem pw. Trójcy Przenajświętszej i katolickim cmentarzem grzebalnym w Zambrowie. Przez dziesięciolecia ulica ta uważana była za najbardziej rozśpiewaną, ze względu na podążające nią na cmentarz korowody żałobne. Było tak z pewnością od 1795 roku, kiedy to ówczesny proboszcz ks. Marcin Krajewski założył cmentarz w odległości ok. 600 metrów od kościoła.
  Wspomnianą datę 1795 roku można znaleźć w inskrypcji znajdującej się na kaplicy cmentarnej Krajewskich.

Zdjęcie nr 1. Inskrypcje na kaplicy Krajewskich - źródło wikipedia.pl

   W niniejszym wpisie chciałbym przedstawić jak zmieniał się cmentarz w ciągu dziesięcioleci na różnych mapach. Zambrowski cmentarz ograniczony jest obecnie drogą Warszawa - Białystok, tj. ulicą Ostrowską i ulicą Księdza Krajewskiego - czyli założyciela cmentarza. Od strony południowo zachodniej sąsiaduje z cmentarzem komunalnym. 

Mapa nr 1. Ortofotomapa Zambrowa - źródło: geoportal.gov.pl

   Zanim jednak przybliżę pierwotną lokalizację cmentarza warto zapoznać się z układem głównych dróg jaki istniał wówczas w okolicach Zambrowa. Dobrze obrazuje to mapa Królestwa Polskiego z 1826 r.  Widać na niej, że droga w kierunku Warszawy biegła przez Sędziwuje i omijając Ostróżne prowadziła do Szumowa. Nie jest to więc istniejący obecnie przebieg drogi S-8, która omija Sędziwuje i Szumowo, a prowadzi przez Ostróżne. Mapa przedstawia układ dróg przed wybudowaniem w latach 1833-1834 (2) traktu białostockiego, znanego nam dzisiaj z podróży w kierunku Warszawy. 

Mapa nr 2. Atlas Królestwa Polskiego, 1826 r zredagowany przez Janusza Colberga.

   Cmentarz w chwili założenia ulokowano na polach w dość znacznej odległości od istniejącej zabudowy. Pierwotnie cmentarz położony był na południe od drogi Zambrów - Sędziwuje, jednak nie bezpośrednio przy drodze, a w pewnej odległości od niej. Dobrze obrazuje to poniższa mapa:

Mapa nr 3. Carte topographique du Royaume de Pologne - KVSIII, 1839 r.

   Powyższa mapa pochodzi z 1839 roku, ale w mojej opinii ukazuje wielkość cmentarza jeszcze sprzed jego powiększenia w roku 1822. Na kolejnej mapie widać, że cmentarz  po powiększeniu stykał się bezpośrednio z drogą Zambrów - Sędziwuje.

Mapa nr 4. K 30 Ostrów (1:100 000 Karte des Westlichen Russlands), 1915 - źródło: Mapster, http://igrek.amzp.pl/

   W Wikipedii można znaleźć następujący zapis:

W 1868 roku ksiądz Paweł Makowski zbudował solidne, kamienne ogrodzenie (data widoczna na kamieniu po lewej stronie przy bramie głównej). Wówczas też wzniesiono, istniejącą do dziś, główną bramę cmentarza. Ogrodzenie polecił naprawić ksiądz proboszcz Piotr Włostowski w 1900 roku, co z kolei dokumentuje data na sklepieniu muru po prawej stronie bramy głównej.

   Powyższy zapis sugeruje, że wybudowane w 1868 roku ogrodzenie zostało wyremontowane w 1900 roku. Materiały kartograficzne, które zgromadziłem pozwalają postawić jednak inną tezę. Wydaje się, że ogrodzenie w 1900 roku zostało wyremontowane, ale również rozbudowane w kierunku północno-zachodnim. Mapa nr 4 przedstawia więc stan cmentarza sprzed 1900 roku mimo, że datowana jest na rok 1915.  

   W miejscu gdzie kiedyś biegła droga z Zambrowa do Sędziwuj wybudowana została nowa brama wjazdowa.

Zdjęcie nr 2. Brama wjazdowa na katolicki cmentarz grzebalny w Zambrowie - materiały własne.

   Warto zwrócić uwagę na umiejscowienie pamiątkowego kamienia z zamieszczoną datą budowy pierwszego ogrodzenia. Znajduje się ono po lewej stronie od głównej bramy.

Zdjęcie nr 3. Mur cmentarza z datą budowy poprzedniego ogrodzenia - materiały własne.

    Ta część ogrodzenia zgodnie z mapą nr 2 mogła istnieć od 1868 r. Warto też zwrócić uwagę, że mur w południowo-wschodniej części ogrodzenia wydaje się być niższy i bardziej zniszczony. Nie bez znaczenia jest też naturalne ukształtowanie terenu, które mogło przyczynić się do tak znacznego obniżenia widocznej części muru, z powodu podniesienia się terenu i w wyniku budowy nowej nawierzchni drogi.
   Po prawej stronie od bramy wjazdowej znajduje się na sklepieniu muru data remontu i rozbudowy kamiennego ogrodzenia.

Zdjęcie nr 4. Mur cmentarza z datą budowy ogrodzenia - materiały własne.

   Kolejna mapa przedstawia wielkość cmentarza i układ dróg z lat po 1900 roku.

Mapa nr 3. Grossblatt Nr. 341 Lomza (Karte des Deutschen Reiches 1:100 000), 1925 - źródło: Mapster, http://igrek.amzp.pl/

    Zmianie uległo otoczenie cmentarza. Powiększenie obiektu zostało ograniczone istniejącą już od niemal 70 lat, tzw. traktem białostockim o którym wspomniałem wyżej. Zwiększenie powierzchni doprowadziło do zamknięcia starego przebiegu drogi na Sędziwuje. W nowym kształcie ulica Cmentarna kończyła się przed bramą cmentarza i nowym odcinkiem drogi wzdłuż muru prowadziła w kierunku ulicy Ostrowskiej. Obecnie odcinek ten nosi nazwę ulicy Księdza Krajewskiego. Część z czytających może pamiętać tą drogę wyłożoną kocimi łbami. Widać na niej też, że na dość długim odcinku droga do Sędziwuj została zlikwidowana. Pozostał jedynie kawałek drogi w pobliżu wsi.
   Kolejne zmiany w pobliżu tej drogi dokonane zostały w okresie międzywojennym. Sytuację dobrze przedstawia kolejna historyczna mapa. Dokonano wówczas komasacji gruntów w tej części gminy.

Mapa nr 4. P37 S34 C ZAMBRÓW (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski), 1942 - źródło: Mapster, http://igrek.amzp.pl/

   Ciekawostką dotyczącą wybudowanego w 1900 roku ogrodzenia jest liczba bram. Było ich dwie. Pierwsza wcześniej już wymieniona brama główna i przestawiona na zdjęciu nr 2. Drugie wejście znajdowało się w północnym narożniku przy obecnej ul. Księdza Krajewskiego w pobliżu ulicy Ostrowskiej. Obecnie wejście to jest zamurowane.

Zdjęcie nr 5. Róg ogrodzenia od strony ul. Księdza Krajewskiego i ul. Ostrowskiej - materiały własne.

   Wprawne oko zauważy, że w pewnym miejscu znajduje się tynk pokrywający mur z cegły, a więc późniejszy od pierwotnego muru.

Zdjęcie nr 6. Mur od strony ul. księdza Krajewskiego (w lewym dolnym rogu widoczne cegły) - materiały własne.

   Na koniec zachęcam do zapoznania się z ciekawym wpisem w Wikipedii dotyczącym katolickiego cmentarza grzebalnego w Zambrowie.
   Większość materiałów zamieszczonych we wpisie pozwala na ich powiększenie. Należy w tym celu nacisnąć na obszar mapy lub zdjęcia.

Bibliografia:
(1) http://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_Zambrowie
(2) http://szukajacprawdy.salon24.pl/483623,budowa-kluczowego-traktu-bialostockiego-1832-1834

Uzupełnienie 27.07.2013 r.
Udało mi się wykonać zdjęcie historycznego już wejścia na cmentarz od drugiej strony.

Zdjęcie nr 7. Mur od strony cmentarza (dobrze widoczne cegły) - materiały własne.

Historyczny powiat zambrowski.

   Kolejny raz zaglądam do biblioteki cyfrowej. Tym razem zaciekawiła mnie pozycja pod tytułem Atlas historyczny Polski wydany przez Polską Akademię Nauk w 1973 roku. To bardzo obszerna publikacja, składająca się z części zawierających mapy, plany i komentarz dla województwa krakowskiego, sandomierskiego, sieradzkiego i Mazowsza w drugiej połowie XVI wieku.

   W mojej opinii najciekawsze są mapy. Mazowsze przedstawione w ujęciu kartograficznym zawiera najważniejsze informacje o przestrzennym rozmieszczeniu sieci osadniczej, podziałów administracyjnych państwowych i kościelnych, ważniejsze drogi oraz elementy środowiska geograficznego. 

   Druga połowa XVI wieku to ponad 400 lat temu. Zaskakujące jak wiele ww. elementów przetrwało do dnia dzisiejszego, chociaż nie ukrywam, że udało mi się znaleźć parę informacji zaskakujących. Obecnie funkcjonujący powiat zambrowski jest bardzo zbliżony do tego historycznego sprzed paru wieków. Do 1975 roku znajdowała się w ramach naszego powiatu gmina Zawady, co było zgodne ze stanem historycznym, jednak po zmianach administracyjnych w 1999 roku trafiła ona do powiatu białostockiego. Odmienną sytuację mamy w przypadku gminy Szumowo, która historycznie należała do powiatu łomżyńskiego. 

   Zanim przejdę do samej mapy powiatu warto zapoznać się z legendą. Z mapy możemy odczytać, podziały administracyjne państwowe: korony, województwa, ziemi i powiatu oraz kościelne: diecezji, archidiakonatu i parafii. Podany został także charakter osad, wielkość i własność.

Rys. 1 Legenda - cześć I

Rys. 2 Legenda - cześć II

   Ze względu na chęć przedstawienia materiału w sposób maksymalnie przejrzysty - postanowiłem podzielić powiat na dwie części: zachodnią i wschodnią. Pozwoli to na porównanie go z terenami sąsiednimi, które mogą być interesujące dla części czytających.

Powiat zambrowski - część zachodnia.

   Mapa przedstawia historyczną nazwę Zambrowa - Zambrowo. Został on przedstawiony jako miasto i siedziba parafii. Zambrów był własnością króla - czyli miastem królewskim, ale nie tylko on. Własnością króla była również Grabówka i Wola Zambrowska. 

   Na terenie powiatu nie było wsi będących własnością duchowną, jednak tuż za jego granicami wsie: Ostróżne, Borek, Żabikowo, Srebrna i dalej aż do Andrzejewa i Broku należały do biskupa płockiego.

   Warto zwrócić uwagę na stosowane nazewnictwo od przepływających rzek: Dębu i Jabłoni. Obecnie historyczna nazwa rzeki Jabłoń uległa zmianie chociaż pozostała niezmieniona w nazwach wsi: Nagórki-Jabłoń i Klimasze-Jabłoń.

   Kolejną ciekawostką są wsie o przybliżonej lokalizacji: Paczosaki na wschód od Zambrowa i Gaczkowo na północ od wsi Nagórki. Interesujący jest również przebieg traktów drogowych. Na mapie nie ma przedstawionej drogi między Białymstokiem i Warszawą, który funkcjonuje obecnie. Został on wytyczony dopiero w czasie zaborów przez Rosjan. W XVI wieku trakt prowadził od granic powiatu przez Krajewo i Wądołki do Zambrowa. 

   Trakt do Łomży biegnie po obecnym śladzie, ale trakt do Śniadowa historycznie przebiegający tuż obok Tabędza został zarośnięty przez lasy Czerwonego Boru.

Powiat zambrowski - część wschodnia.

    Historycznie granice powiatu na północy opierały się o rzekę Narew i Ślinę. Trakt drogowy biegł od Zambrowa w kierunku Zawad do mostu znajdującego się wówczas na rzece Ślinie i dalej do przeprawy na Narwi w Tykocinie.

   Wschodnia część powiatu zawiera bardzo ciekawy zapis "Puszcza Zambrowska". Określenie z jakim do tej pory nie spotkałem się. Wspomina o niej w swojej książce „Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte” Aleksander Połujański pisząc "Puszcza Zambrowska także w większéj części wycięta, nawet swe imie dawne straciła, obecnie przydzielona do lasów emfiteutycznych Wizna, stanowi dwa obręby, Rudniki i Kurpiki zwane". W swojej książce autor zamieszcza również opis Zambrowa i okolic, który warto tu przytoczyć: 

"Zambrów nad rzeczkami Zambrzycą, Jabłonną i Prątnikiem położony, w wieku XVI był ważniejszém niż dziś miastem; sądzono w niém roki ziemskie i grodzkie, a chociaż miasto nie wielce było handlowném, jednakże na 52 włókach gruntu dobrego osiadłszy, a przytém mając dozwolone sobie wręby do lasów starościńskich, liczyło się do zamożnych w kraju. W roku 1575 przypadło powietrze (może znana teraz cholera), a potém głód, od czego wiele mieszkańców wymarło, tak iż 72 domów opustoszało. Niezadługo trafił się pożar, a potém wojny szwedzkie i inne ogólne klęski kraju, od których to miasto tak podupadło, że chociaż dziś zostaje na trakcie wielkim białostocko-warszawskim, który ułatwia odbyt produktów rolnych, jednakże nie może już powrócić do dawnego dobrego bytu.

Wszystko téż z czasem tu się zmieniło. Otaczająca to miasto od zachodu, południa i wschodu w wieku XVI puszcza, zwana Czerwony bór, dziś zmalała i rozdrobiła się w małe laski, podleśnictwo rządowe Zambrów stanowiące; znaczną zaś część onéj, na któréj stuletnie sosny znajdowały się, dziś przedstawia smutną, obszerną wydmę piaskową, w części na nowo uprawioną już drzewem, nad którą zdala wzniesiony gmach telegrafu, jak bocian na uschłém drzewie, pogląda na tę zmienność czasu i rzeczy, aż nim i sam, jako pozbawiony dawnego życia, zniszceniu ulegnie".

   Polecam zapoznanie się również z obszernym komentarzem do Atlasu. Z pewnością jest on źródłem wielu ciekawych informacji.

Źródła:

Atlas historyczny Polski

Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte   

Mazowieccy protoplaści.

   Siedzę przed komputerem i bezszelestnie przewracam kolejne strony - karty historii zgubione przez wieki. Pamięć o przodkach i ich losach odchodzi w zapomnienie. Tracimy wiedzę, patrząc jedynie w przyszłość i zmagając się z codziennymi problemami. Trafiliśmy do województwa podlaskiego, które obchodzi 500 lat historii.  Jak obchodzić to święto skoro zambrowska parafia pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie obchodzi w tym roku, dokładnie 4 maja - 730 rocznicę powstania? Zapomnieliśmy, że naszych korzeni trzeba szukać u zarania państwa polskiego. Władcy mazowieccy konkurowali z Piastami próbując stworzyć konkurencyjny wobec nich ośrodek władzy państwowej. Osadnictwo na terenie powiatu zambrowskiego to działania władców mazowieckich.

"Rozległe puszcze na ziemiach: łomżyńskiej, różańskiej i nurskiej nad Narwią i Bugiem rozdane były przez książąt mazowieckich już w XIII stuleciu. W trójkącie, jaki tworzą obie rzeki w zbliżaniu się do ujścia pod Serockiem, mieściły się obszerne dobra kościelne. Po unii litewsko-polskiej otwarły się dla kolonizacyi kresy łomżyńskie, nurskie i liwskie, dotykające Prus i Litwy".

Historyczny podział Mazowsza (źródło: Wikipedia)

   Przedzieram się przez zadrukowane kartki na ekranie komputera, wybierając fakty i zdarzenia. Miejsca choć dawne, wciąż teraźniejsze. Pamiątki historii – tej zapomnianej, zgubionej przez wieki? Czy tylko straconej przez chwilę, przez prędkość żywota?

"Doszły nas wiadomości o następujących darowiznach i sprzedażach łanów przez Janusza Starszego przeważnie na kresach łomżyńskich i nurskich (…):

W 1413 w Łomży trzem dziedzicom w zamian za wieś Targonie, w ziemi ciechanowskiej, nadał 40 łanów nad rzeką Śliną, pod Łomżą. Powstała wieś Targonie, w powiecie zambrowskim (…).

W 1418 w Łomży darował Swiętosławowi i Broniszowi z Rutkowa 20 łanów. Powstała wieś Rutki.

Znane nam nadania następcy Janusza, Bolesława IV (1429-1454), dotyczą głównie kresów nurskich.

W 1437 w Ciechanowie darował czterem synom Falenty z Mrzesk 20 łanów nad rzeką Prątnikiem, pod Zambrowem. Powstała wieś Prątnik.

Doszły nas wiadomości o następujących darowiznach i sprzedażach Janusza II w ziemi łomżyńskiej od r. 1471.

W 1476 w Nowogrodzie w zamian za grunta i młyn w Chorzelach, w ziemi ciechanowskiej, nadał 10 łanów nad strumieniem Sulkowstok, pod Zambrowem. Powstała wieś Chorzele".

Herb Mazowsza (źródło: http://ksiestwomazowieckie.cba.pl/flaga.html)

   Problemy odległe, choć wciąż tak nam bliskie. Podziały majątków, kłótnie rodzinne. Rodziny jak drzewa porosły i nie chcą się zmieścić na papieru kartce.

"Podobnie, jak w wiskiem, rozdrobnienie własności dokonywa się w ziemi łomżyńskiej. Wieś Konopki, ufundowana w powiecie zambrowskim na 30 łanach nad strumieniem Koprzywnicą, nadanych w r. 1421, 1422, 1439 przez Janusza Starszego i Bolesława IV braciom: Sandkowi i Klemensowi, 1509 miała dziedziców trzydziestu dziewięciu, a w 1521 pięćdziesięciu ośmiu".

   Obecnie wyścig na Marsa, kiedyś wyścig na Księżyc, Drang nach osten i Dziki Zachód, a kto pamięta, że nasze tereny też były obiektem wyścigu?

"Książęta pociągali ludność do puszcz kresowych darowiznami, tanią sprzedażą, niekiedy korzystną zamianą łanów nie po to, żeby z niej organizować osady żołnierskie, wtedy już zbyteczne, lecz dla zysków materyalnych. Nawet darowizna zapewniała dochód z ciężarów w naturze według prawa polskiego, z czynszu w gotowiźnie według prawa niemieckiego".

   Cytaty pochodzą z Rozdziału I Osadnictwo w ziemiach mazowieckich kresowych, książki „Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej” Władysława Smoleńskiego wydanej w 1908 roku.

http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=8291&from=publication&

bezpośredni link do pliku PDF:

http://pbc.biaman.pl/Content/8291/Syg.+27082+Szkice+z+dziej%C3%B3w+szlachty+mazowieckiej.pdf

   

   

   

Usługa Street View w Zambrowie.

   W marcu ubiegłego roku mieszkańcy Białegostoku dowiedzieli się, że ich miasto jest dostępne w usłudze Street View firmy Google. W dniu wczorajszym także ulice naszego miasta znalazły się w wirtualnym świecie. Na poniższej mapce kolorem niebieskim oznaczone zostały ulice, które obejmuje usługa Street View.

   Większość ulic została ujęta, jednak pozostały białe plamy. W mojej opinii najistotniejszy brak to pominięcie terenów nad Zalewem. Są tam co prawda dostępne zdjęcia z Panoramio, jednak nie można się przejść wirtualnym spacerkiem. Szkoda, bo to tereny wyjątkowo atrakcyjne i będące wizytówką naszego miasta.

   Podobna sytuacja jest również w przypadku Księżego Lasku, czyli parku przy ulicy Cmentarnej, który stanowi przedłużenie ww. parku. Brak jest również zdjęć z obwodnicy naszego miasta.

   Zdjęcia zamieszczone na portalu to już w tej chwili zapis historyczny obrazu miasta sprzed niemal roku. Można na nim znaleźć miejsca, które są już wspomnieniem. Taką sytuację dobrze obrazuje nieistniejący już budynek przy skrzyżowaniu ulic Raginisa i Alei Wojska Polskiego.

   Materiały pobrane ze Street View mogą wzbudzić wiele kontrowersji jak również rozbawić. Najlepszym przykładem są dwa zdjęcia zamieszczone poniżej. Przedstawiają one sytuację zastaną przez samochód Google na Placu Sikorskiego. Pierwsze zdjęcie pokazuje źle zaparkowany samochód, biorąc pod uwagę wolne miejsca parkingowe, z pewnością budzi kontrowersje.

  

   Drugie zdjęcie jest dla odmiany śmieszne. Przedstawia zaparkowany pod kantorem traktor. Obraz ten potwierdza, że Zambrów to miasto położone wokół terenów rolniczych...

   Warto też wspomnieć, że nowa usługa wzbudza kontrowersje, które dotyczą możliwości identyfikacji ludzi i zdarzeń. Polecam wszystkim przeszukać miasto, być może uda się komuś znaleźć siebie na zdjęciach...

   Dzięki powyższemu ujęciu dobrze widać, że zdjęcia były robione w ciepłym okresie roku.
   Przeglądanie Zambrowa może przynieść wiele ciekawych odkryć, a to obijających się robotników na budowie, ludzi przechodzących przez jezdnię w niedozwolonym miejscu, czy też samochody ozdobione biało-czerwonymi flagami.
   Umiejscowienie w czasie w mojej opinii jest możliwe. Z pewnością zdjęcia były robione w dwóch podejściach. Część zdjęć jest robiona tuż po opadach deszczu - widać mokre chodniki i ludzi z parasolkami, część natomiast jest robiona w słoneczną pogodę. Dobrze to widać w okolicach ronda znajdującego się na wyjeździe w kierunku Białegostoku. Życzę miłego oglądania... usługa dostępna jest pod adresem www.maps.google.pl - wystarczy przeciągnąć pomarańczowego ludzika na obszar mapy.
  
  
  

Utracone prawa miejskie.

   Żyjemy w czasach internetu - jest to niezaprzeczalny fakt. W latach swojego dzieciństwa posiadałem kartę biblioteczną i często szukałem informacji w internecie. Czasy się zmieniły diametralnie. Szukając informacji nadal można zajrzeć do biblioteki... jednak już cyfrowej.
   W związku z powyższym postanowiłem sprawdzić pewną informację, która na wikipedii - najczęściej wykorzystywanej obecnie encyklopedii - ograniczona jest do jednego zdania:

W wyniku carskiej reformy administracyjnej Zambrów utracił prawa miejskie w 1870 r., które odzyskał decyzją rządu polskiego w 1919 r.

   Informacja lakoniczna. Jak więc to było?

  W wyniku klęski powstania styczniowego zaborca przystąpił do represji. W ich wyniku zginęło wiele tysięcy ludzi, kilkadziesiąt tysięcy uczestników walk została zesłana na Syberię a społeczeństwo polskie zostało poddane wzmożonej rusyfikacji.
   Zaborca przeprowadził również reformę administracyjną, która przyniosła całkowitą unifikację ustroju administracyjnego Królestwa Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim. Utracono więc resztki autonomii.

   Reformę wprowadzała ustawa rosyjska z 31 grudnia 1866 r. (Dziennik Praw, t. 66, s. 119, ok. 82 Mb). 

   Dotychczasowa gubernia augustowska została podzielona na gubernię łomżyńską i gubernię suwalską. W skład guberni łomżyńskiej weszły powiaty: łomżyński, wysokomazowiecki, ostrowski, pułtuski, makowski, ostrołęcki, kolneński i szczuczyński. W pobliżu Zambrowa miastami powiatowymi zostały Łomża i Mazowieck (obecnie Wysokie Mazowieckie). Zambrów znalazł się więc w Guberni Łomżyńskiej i powiecie łomżyńskim. Jednak nie to było dla Zambrowa najgorsze. W kolejnych latach w ramach represji, miastom, które czynnie popierały powstanie odebrano prawa miejskie, powodując w wielu przypadkach ich upadek.
   W latach 1869-1870 przeprowadzona została w całym Królestwie Polskim reforma miast. W jej wyniku 338 miast (z 452 istniejących) utraciło prawa miejskie, zostając przemianowanymi na osady. Osada była stosowaną w Rosji jednostką administracyjną nieposiadającą praw miejskich, ale także niezaliczaną do wsi.
   Na posiedzeniu nr 337 Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim, które odbyło się 11 lutego 1870 roku postanowiono:

"Istniejące w gubernji łomżyńskiej miasta: Wizna, Zambrów, Nowogród w powiecie łomżyńskim (...) - zamienić na osady (...)". (Dziennik Praw, t. 241, s. 81, ok. 77 Mb). 

 

   Postanowienie zostało ogłoszone w dniu 31 maja 1870 roku. Mieszkańcy Zambrowa musieli czekać niemal 50 lat na odzyskanie praw miejskich. Stało się to dopiero w 1919 roku. 4 lutego tego roku wydano Dekret o samorządzie miejskim (Dz. U. Nr 13, Poz. 140, str. 161). Został on podpisany przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, Prezydenta Ministrów Ignacego Jana Paderewskiego i Ministra Spraw Wewnętrznych Stanisława Wojciechowskiego.

   Zambrów w powyższym akcie prawnym znalazł się on wśród 150 miast pod pozycją nr 143. Status miast na tej liście był różny pod względem praw miejskich. Zambrów znalazł się w grupie 35 osad miejskich, które zostały wcześniej pozbawione praw miejskich przez władze zaborcze w latach 1869-1870.

   Źródła:
1. Dziennik ustaw
2. Podlaska Biblioteka Cyfrowa
3. Historia Łomży
4. Wikipedia.pl
  
  
  

Zambrów na mapach z XX wieku.

   W niniejszym wpisie chciałbym przedstawić Zambrów na mapach z XX wieku. Jest to możliwe jedynie dzięki portalowi MAPSTER, które jest środowiskiem integrującym zbiory kartograficzne opublikowane na różnych stronach internetowych. 

   W niniejszym wpisie przedstawię dziesięć starych map, których elektroniczne wersje znalazłem ww. portalu internetowym. Różnią się one skalą, techniką wykonania, ilością zastosowywanych barw i oczywiście czasem powstania.

   Przedstawiłem jedynie fragmenty map, ale jednocześnie zamieściłem linki do stron ze szczegółowym opisem mapy oraz jej pełnowymiarową wersją. Sam ograniczyłem się do podania jedynie nazwy mapy, roku wydania i zbiorów z jakiego pochodzi. Niektóre z map w oryginale to pliki o wielkości ok. 30-40 Mb, więc część użytkowników może mieć problem z wyświetleniem takiej mapy. Część z map opatrzyłem swoim komentarzem, gdy jakiś element mapy zwrócił moją szczególną uwagę.

1. Karte des Westlichen Russlands 1:100 000, rok wydania 1915, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

http://igrek.amzp.pl/10895


   Pierwsza mapa zawiera rosyjskie opisy. Zambrów pisany jest "Sambrow". Ciekawie prezentują się także nazwy pozostałych miejscowości. Na szczególną uwagę zasługują Koszary. Stanowią one jakby odrębną od miasta jednostkę. Proces integracji z miastem nastąpi w latach późniejszych. Warto poświęcić chwilę analizując powierzchnie lasów wokół Zambrowa. Na kolejnych mapach jest ich znacząco mniej.

2. Übersichtskarte von Mitteleuropa 1:300 000, rok wydania 1915, wydawca Königlich-Preussische Landesaufnahme, ze zbiorów Archiwum Map WIG.
Rzeźba terenu przedstawiona za pomocą kreskowania.
Zabudowa przedstawiona symbolicznie, zarys tylko dla dużych miast.
Mapa 6-kolorowa.

http://igrek.amzp.pl/821

   Dla odmiany mapa niemiecka i zamiast Zambrów mamy Zambrowo.

 
3. Mapa Taktyczna Polski 1:100 00, rok wydania 1925, wydawca Wojskowy Instytut Geograficzny, ze zbiorów Archiwum Map WIG

Mapa 2-kolorowa (treść podstawowa - czarny, warstwice - brązowy).

http://igrek.amzp.pl/4215

   Na poniższej mapie warto zwrócić uwagę (patrz komentarz) na miejscowość Długobórz. Obecnie jest Długobórz Pierwszy i Długobórz Drugi.

4. WIG - Mapa Operacyjna Polski 1:300 000, rok wydania 1933, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

http://igrek.amzp.pl/4897

5. Mapa Taktyczna Polski 1:100 000, rok wydania 1935, wydawca Wojskowy Instytut Geograficzny, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

Mapa 4-kolorowa (treść podstawowa - czarny, wody - niebieski, lasy - zielony, warstwice - brązowy)
Kolory dodatkowe: czerwony - szlaki turystyczne, fioletowy - cieniowanie.

http://igrek.amzp.pl/4217

   Na poniższej mapie widać, że koszary są powoli wchłaniane przez tkankę miejską Zambrowa. Warto również zwrócić uwagę na układ ulic przy Kościele Św. Trójcy.

6. WIG - Mapa Polski i krajów ościennych 1:500 000 (1934-1939 [1945]), rok wydania 1938, ze zbiorów Harold B. Lee Library, Brigham Young University; Provo, Utah, USA

http://igrek.amzp.pl/10670

   Mapa lotnicza. Zakreskowany obszar zgodnie z legendą oznacza strefę niebezpieczną.

7. Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 (Großblatt/Einheitsblatt), rok wydania 1938, wydawca Reichsamt für Landesaufnahme, ze zbiorów Archiwum Map WIG

Wydanie wojenne.
Treść mapy pochodzi z Mapy Operacyjnej Polski 1:100000 Wojskowego Instytutu Geograficznego.



http://igrek.amzp.pl/6025

8. Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 (Großblatt/Einheitsblatt), rok wydania 1941, wydawca Reichsamt für Landesaufnahme, ze zbiorów Archiwum Map WIG

Wydanie wojenne.
Treść mapy pochodzi z Mapy Operacyjnej Polski 1:100000 Wojskowego Instytutu Geograficznego.


http://igrek.amzp.pl/6026

   Na poniższej mapie warto zwrócić uwagę na ulicę Cmentarną, która odgrywała ważniejszą rolę niż dziś a także nieistniejącą przeprawę na rzece Jabłonce odchodzącej od ulicy Poświątne. 

9. Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 (Großblatt/Einheitsblatt), rok wydania 1944, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

http://igrek.amzp.pl/14283

   Pierwsza mapa na której zamieszczona została linia kolejowa.

10. AMS M641, 651, 671 / GSGS 4416 Germany, Poland, Middle Danube 1:100 000,  rok wydania 1944, ze zbiorów Archiwum Map WIG

http://igrek.amzp.pl/12668
 

11. WIG - Mapa Polski 1:500 000 (1946-1947), rok wydania 1946, wydawca Wojskowy Instytut Geograficzny, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

http://igrek.amzp.pl/6842

12. Sztab Generalny Wojska Polskiego 1:500 000 (ca 1950-), rok wydania 1946, ze zbiorów Archiwum Map WIG.

http://igrek.amzp.pl/14335

   Zapraszam do lektury kolejnych wpisów. Wkrótce kolejne mapy.
  
  

Zambrowski rynek w fotografii (1)

   W książkach o Zambrowie można znaleźć wiele zdjęć miasta z różnych okresów. Na szczególną uwagę zasługuje publikacja "Garnizon Zambrów" autorstwa Jarosława Strenkowskiego (Regionalna Izba Historyczna, Miejski Ośrodek Kultury w Zambrowie), która zawiera wiele ciekawych fotografii. Obraz miasta z okresu międzywojennego znacznie zatarł się w wyniku zniszczeń wojennych oraz powojennej odbudowy, ale na szczęście pozostał na starych zdjęciach. 

   Wymieniona wyżej publikacja jest wystarczającym źródłem informacji dla osób posiadających ją w swoich zbiorach. W niniejszym wpisie wykorzystam zdjęcia, które udało mi się znaleźć w zasobach internetowych. Swoją uwagę skupiłem na głównym rynku miasta, obecnym Placu Sikorskiego.

Obecny kształt placu Sikorskiego - źródło: Geoportal.gov.pl

   Poniżej przedstawiam znany już z wcześniejszych wpisów plan, na którym dobrze widać układ urbanistyczny Zambrowa.

Układ urbanistyczny Zambrowa z roku 1895.

   Plac ograniczają cztery pierzeje, czyli ciągi frontowych elewacji budynków ustawionych w szeregu po jednej stronie placu. Dwie z pierzei rynku w okresie powojennym uległy całkowitej zmianie. Dotyczy to pierzei zachodniej o której pisałem m.in. we poście "Historie zaklęte w mapach - ulica Bożnica" oraz pierzei północnej. Obie pierzeje zmieniły swoje oblicze ze względu na nową zabudowę z lat pięćdziesiątych.

   W internecie udało mi się znaleźć 12 starych fotografii Zambrowa, część z nich przedstawię w tym wpisie. Przeglądając je zacząłem zastanawiać się, które pierzeje zostały uwiecznione na fotografiach. Nie wszystko mi się zgadzało, postanowiłem więc znaleźć elementy niezmienione od czasu zrobienia zdjęć.

Kolorem zielonym oznaczono przebieg głównego ciągu komunikacyjnego.
Nazwami oznaczono poszczególne pierzeje.

  Elementem, który okazał się niezmieniony jest przebieg głównego ciągu komunikacyjnego z Warszawy w kierunku Białegostoku. Rozpoczynał on swój bieg  na środku pierzei południowej, gdzie kończyła swój bieg ulica Ostrowska. Przebieg traktu przez rynek kończył w północno-wschodnim narożniku placu u zbiegu pierzei północnej i wschodniej rynku, gdzie swój bieg rozpoczynała ulica Białostocka.

   Na postawie tej wiedzy udało mi się umiejscowić jedno ze zdjęć. Widać na nim dwie pierzeje północną i wschodnią oraz przebiegający w kierunku narożnika placu trakt komunikacyjny.

   Poniżej przedstawiam schemat ujęcia dla poniższego zdjęcia. Kolorem niebieskim przedstawiłem granice rynku, kolorem białym wyznaczyłem orientacyjnie środek rynku na którym wg albumu "Garnizon Zambrów" stał pomnik. Kolor czerwony przedstawia obszar widoczny na powyższym zdjęciu.

   Na zdjęciu widać kolejne charakterystyczne elementy. Są to:
- pomnik - widoczny w lewej części zdjęcia,
- kamienice w centrum zdjęcia,
- kramy - widoczne między pomnikiem a ww. kamienicami.

   Okazuje się więc, że pomnik w okresie międzywojennym umiejscowiony był w innym miejscu rynku. Z tego powodu lokalizacja archiwalnych zdjęć może nastręczać wiele problemów, wszystkim którzy o tym nie wiedzą.

Czerwony punkt przedstawia historyczną lokalizację pomnika. Zielony punkt przedstawia aktualną lokalizację pomnika.

    Na bazie powyższych elementów można pokusić się o próbę lokalizacji kolejnych zdjęć.

   Na powyższym zdjęciu widać w głębi kramy a na pierwszym planie widoczny jest pomnik. Przyglądając się dokładnie można dostrzec, że jest on zwrócony w kierunku fotografującego. Jest to bardzo ważna informacja, która pozwoli zorientować kolejne zdjęcia. Poniżej schemat do powyższego zdjęcia.

   Kolejne zdjęcie można zlokalizować dość łatwo. Znajdują się na nim dwa widziane wcześniej elementy. Charakterystyczne samotne dwie kamienice oraz kramy w lewej części zdjęcia. Na wprost widać ulicę Białostocką. W tym ujęciu dobrze widać niewielką dobudówkę do wspominanych kamienic.

   Schemat lokalizacji przedstawia się następująco:

   Ostatnim omawianym zdjęciem będzie fotografia przedstawiająca pomnik W tle widać pierzeje jednak trudno jest ją rozpoznać. Jak wspomniałem wyżej w określeniu lokalizacji pomocny będzie orzeł na pomniku. 

   Wcześniej udało się ustalić, iż był on zwrócony w kierunku południowym a dokładnie w kierunku ulicy Ostrowskiej. Poniżej schemat lokalizacji.

Strzałką oznaczono kierunek w który zwrócony był orzeł na pomniku.

   W związku z powyższym na zdjęciu widać część pierzei wschodniej placu oraz najprawdopodobniej istniejącą do czasów współczesnych kamienicę na rogu obecnej ulicy Kościuszki i ulicy Wodnej.

   Zapraszam do lektury bloga. Wkrótce druga część, w której przedstawię kolejne zdjęcia obecnego Placu Sikorskiego.